FIFO, LIFO, FEFO คืออะไร? ต่างกันอย่างไร และสินค้าแบบไหนควรใช้ระบบไหน

หากเป้าหมายคือหมุน Lot เก่าออกตามวันที่รับเข้า ระบบ FIFO มักเป็นจุดเริ่มต้นที่เหมาะสม แต่ถ้าสินค้าแต่ละ Lot มีวันหมดอายุไม่เท่ากัน FEFO จะตอบโจทย์มากกว่า ส่วน LIFO ควรใช้เฉพาะกรณีที่สินค้าไม่เสื่อมง่ายและรูปแบบจัดเก็บรองรับการหยิบสินค้าที่เข้าทีหลังออกก่อนจริง

FIFO คืออะไร?

ทำงานอย่างไร?

FIFO เหมาะกับสินค้าอะไร?

FIFO เหมาะกับสินค้าที่ต้องการหมุนตามลำดับการรับเข้า มีการรับสินค้าแบบเดียวกันหลาย Lot และไม่มีวันหมดอายุที่ต้องใช้เป็นเกณฑ์สำคัญกว่าวันรับเข้า ตัวอย่างเช่น สินค้าทั่วไปที่ไม่ควรเก็บ Lot เดิมไว้นานเกินไป วัตถุดิบที่ต้องควบคุมรอบรับเข้า หรือสินค้าที่บรรจุภัณฑ์และรุ่นผลิตอาจเปลี่ยนไปตามเวลา

การเลือกใช้ระบบ FIFO ไม่ควรพิจารณาจากประเภทสินค้าเพียงอย่างเดียว คุณควรตรวจด้วยว่าสินค้ามีวันหมดอายุหรือไม่ ลูกค้ากำหนดอายุคงเหลือขั้นต่ำหรือไม่ และ Rack สามารถเข้าถึง Lot เก่าได้จริงหรือเปล่า หากวันหมดอายุของแต่ละ Lot ไม่เรียงตามวันที่รับเข้า การใช้ FEFO อาจเหมาะกว่า

ข้อดีและข้อจำกัดของ FIFO

ข้อดีหลักของ FIFO คือ ช่วยให้การหมุนสต็อกเป็นไปตามลำดับ ลดโอกาสที่ Lot เก่าจะค้าง และทำให้ตรวจสอบเส้นทางการรับ–จ่ายสินค้าได้ง่ายขึ้น เมื่อข้อมูลวันที่รับเข้า Lot และ Location ถูกบันทึกครบ พนักงานสามารถทราบได้ชัดเจนว่าควรเริ่มหยิบจากจุดใด

ข้อจำกัด คือ FIFO ต้องอาศัย Layout ที่รองรับ หากสินค้าเข้าถึงได้จากด้านเดียวและ Lot ใหม่ถูกเติมไว้ด้านหน้า Lot เก่า พนักงานอาจต้องย้ายหลายพาเลทเพื่อหยิบสินค้าที่ควรออกก่อน ปัญหานี้ทำให้หน้างานเลือกหยิบของที่ใกล้กว่าแทน ดังนั้นการทำ FIFO ต้องออกแบบทั้งกฎการหยิบ ตำแหน่งจัดเก็บ และเส้นทางเคลื่อนสินค้าให้สอดคล้องกัน

FEFO คืออะไร?

FEFO (First Expired, First Out) คือหลักการที่ให้สินค้าที่มีวันหมดอายุใกล้ที่สุดถูกหยิบออกก่อน โดยไม่จำเป็นว่าสินค้านั้นจะเข้าคลังก่อนหรือหลัง หาก Lot ที่รับเข้าทีหลังมีวันหมดอายุเร็วกว่าสินค้าที่เข้ามาก่อน ระบบ FEFO จะเลือก Lot ที่หมดอายุเร็วกว่านั้นก่อน

หลักนี้เหมาะกับสินค้าที่วันหมดอายุหรืออายุคงเหลือมีผลต่อการจ่ายสินค้า เพราะการใช้วันที่รับเข้าเพียงอย่างเดียวอาจทำให้ Lot ที่ใกล้หมดอายุถูกเก็บค้างอยู่ในคลัง

FIFO กับ FEFO อาจเลือกสินค้าไม่เหมือนกัน

ความต่างสำคัญคือ FIFO ใช้วันที่รับสินค้าเป็นเกณฑ์ ส่วน FEFO ใช้วันหมดอายุเป็นเกณฑ์ ลองดูสินค้าชนิดเดียวกัน 2 Lot ดังนี้

ถ้าใช้ FIFO จะหยิบ Lot A ก่อน เพราะเข้าคลังวันที่ 1 กันยายน แต่ถ้าใช้ FEFO จะหยิบ Lot B ก่อน เพราะหมดอายุวันที่ 30 พฤศจิกายน ซึ่งเร็วกว่า Lot A แม้ Lot B จะเข้าคลังทีหลังก็ตาม

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า FIFO และ FEFO อาจเลือกสินค้าไม่เหมือนกัน การตัดสินใจจึงต้องเริ่มจากการระบุให้ชัดว่าคลังต้องการควบคุม “วันที่รับเข้า” หรือ “วันหมดอายุ” เป็นหลัก

LIFO คืออะไร?

LIFO (Last In, First Out) คือ หลักการที่ให้สินค้าที่เข้าคลังล่าสุดถูกนำออกก่อน หาก Lot A เข้ามาก่อน ตามด้วย Lot B และ Lot C ลำดับการจ่ายแบบ LIFO จะเป็น C → B → A

ในบทความนี้ LIFO หมายถึงลำดับการเคลื่อนสินค้าในคลัง ไม่ใช่วิธีตีราคาสินค้าคงเหลือทางบัญชี การแยกความหมายนี้ให้ชัดช่วยป้องกันความสับสน เพราะคำเดียวกันอาจถูกใช้ในคนละบริบท

FIFO, LIFO และ FEFO ต่างกันอย่างไร?

ทั้งสามระบบเป็นกฎกำหนดลำดับการหยิบสินค้า แต่ใช้เกณฑ์ต่างกัน FIFO ดูว่าสินค้าเข้าคลังเมื่อใด LIFO ดูลำดับและรูปแบบการเข้าถึงสินค้า ส่วน FEFO ดูว่าสินค้า Lot ใดหมดอายุก่อน

สรุปสั้น ๆ คือ FIFO ดูว่าอะไรเข้าก่อน LIFO ให้สินค้าที่เข้าทีหลังออกก่อน ส่วน FEFO ดูว่าอะไรหมดอายุก่อน ไม่มีระบบใดดีที่สุดสำหรับทุกสินค้า เพราะกฎที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับข้อมูลสินค้า เงื่อนไขการส่งมอบ และข้อจำกัดของพื้นที่จัดเก็บ

สินค้าของเราควรใช้ FIFO, LIFO หรือ FEFO?

ก่อนเลือกระบบ ควรเริ่มจากข้อมูลที่มีผลต่อคุณภาพและการส่งมอบ หากสินค้ามีวันหมดอายุหลาย Lot ควรดู FEFO ก่อน แต่ถ้าไม่มีวันหมดอายุเป็นเงื่อนไขและต้องการหมุนของเก่าตามวันที่รับเข้า FIFO มักเหมาะกว่า ส่วน LIFO ควรพิจารณาเมื่อสินค้าไม่เสื่อมง่ายและรูปแบบจัดเก็บทำให้ของใหม่ถูกเข้าถึงก่อน

ก่อนสรุปว่าจะใช้ระบบใด ลองตรวจ 4 เรื่องนี้

1. วันหมดอายุเป็นเงื่อนไขในการจ่ายสินค้าหรือไม่
2. ต้องติดตาม Lot และวันที่รับเข้าละเอียดเพียงใด
3. Rack และทางเดินทำให้เข้าถึง Lot ที่ควรออกก่อนได้หรือไม่
4. ลูกค้าหรือผู้รับสินค้ามีข้อกำหนดเรื่อง Lot หรืออายุคงเหลือหรือไม่

คลังหนึ่งแห่งสามารถใช้หลายกฎพร้อมกันได้ เช่น สินค้าทั่วไปใช้ FIFO สินค้าที่ควบคุมวันหมดอายุใช้ FEFO และสินค้าบางกลุ่มใช้กฎตามรูปแบบจัดเก็บจริง สิ่งสำคัญคือพนักงานต้องแยกได้ว่าสินค้าแต่ละ Category ใช้กฎใด

ตัวอย่างการใช้ FIFO, LIFO และ FEFO กับสินค้าจริง

ประเภทสินค้าเป็นเพียงจุดเริ่มต้น การเลือกกฎที่ถูกต้องต้องดูข้อมูลของสินค้าแต่ละ Lot และรูปแบบการทำงานจริง ตัวอย่างต่อไปนี้แสดงวิธีคิดที่สามารถนำไปปรับใช้กับคลังประเภทต่างๆ ได้

Case 1 : น้ำดื่มและเครื่องดื่ม — อย่าดูแค่ว่าอะไรเข้าก่อน

สินค้าอาหารและเครื่องดื่มบางประเภทมีข้อมูลเกี่ยวกับอายุสินค้า เช่น Best Before หรือ Expiry ดังนั้นการกำหนดว่าจะใช้ FIFO หรือ FEFO ควรพิจารณาข้อมูลบนสินค้าจริง ไม่ควรสรุปว่าเครื่องดื่มทุกชนิดต้องใช้ FIFO เพียงเพราะต้องการหมุน Stock เก่า

หากสินค้าแต่ละ Lot มีวันหมดอายุแตกต่างกัน การใช้ FEFO จะให้ความสำคัญกับสินค้าที่มีอายุคงเหลือน้อยกว่า แม้สินค้านั้นจะเข้าคลังทีหลังก็ตาม Microsoft ระบุว่า FEFO เป็นกลยุทธ์ที่เกี่ยวข้องกับสินค้าที่มี Shelf Life จำกัด เช่น อาหารและสินค้าที่มีระยะเวลาจัดเก็บสั้น ขณะที่ GS1 รองรับการระบุทั้ง Batch/Lot, Best Before และ Expiration Date บนข้อมูล Logistic Label เพื่อใช้ในการติดตามสินค้า

ตัวอย่าง

• Lot A เข้าคลังก่อน แต่หมดอายุเดือนธันวาคม
• Lot B เข้าทีหลัง แต่หมดอายุเดือนพฤศจิกายน

หากเป้าหมายคือป้องกันสินค้าใกล้หมดอายุค้างคลัง Lot B ควรถูกพิจารณาก่อนตามหลัก FEFO

สรุป : เครื่องดื่มไม่ควรเลือก FIFO หรือ FEFO จากประเภทสินค้าเพียงอย่างเดียว ต้องดู Lot, Best Before/Expiry และข้อกำหนดของสินค้าจริงประกอบกัน

Case 2 : เครื่องสำอาง — Shelf Life ของสินค้าแต่ละกลุ่มไม่เหมือนกัน

เครื่องสำอางเป็นอีกตัวอย่างที่ไม่ควรเหมารวมว่าใช้ FIFO เพียงระบบเดียว เพราะอายุการเก็บรักษาของผลิตภัณฑ์ขึ้นอยู่กับชนิดสินค้า วิธีใช้ และสภาพการเก็บรักษา FDA ระบุว่าเครื่องสำอางสามารถเสื่อมสภาพตามเวลาได้จากหลายปัจจัย เช่น อุณหภูมิ ความชื้น อากาศ หรือการเสื่อมของส่วนประกอบ และ Shelf Life แตกต่างกันไปตามผลิตภัณฑ์

ดังนั้น หากผู้ผลิตมีการกำหนด Batch/Lot และ Expiration Date และคลังสามารถติดตามข้อมูลดังกล่าวได้ การจัดลำดับแบบ FEFO สามารถใช้เป็นแนวทางเพื่อให้ Lot ที่มีวันหมดอายุใกล้กว่าถูกหยิบก่อน โดยมาตรฐาน GS1 มีตัวระบุสำหรับ Batch/Lot และ Expiration Date โดยเฉพาะ

สรุป : เครื่องสำอางบางสินค้าอาจใช้ FIFO ได้ ขณะที่สินค้าที่ต้องควบคุม Expiry ตาม Lot อาจเหมาะกับ FEFO มากกว่า ต้องพิจารณาตามข้อมูลของผลิตภัณฑ์แต่ละชนิด

Case 3 : Consumer Goods ทั่วไป — ไม่มี Expiry แต่ไม่อยากให้ Lot เก่าค้าง

สำหรับสินค้าทั่วไปที่ไม่มีวันหมดอายุเป็นตัวกำหนดหลัก เช่น สินค้าบางประเภทที่จัดเก็บเป็น Lot หรือรับสินค้าเข้าหลายรอบ การใช้ FIFO สามารถช่วยให้สินค้าที่อยู่ในคลังมานานกว่าถูกนำออกก่อน

ในระบบ Oracle Warehouse Management วิธี FIFO ใช้ลำดับเวลาที่ Inventory ถูกสร้างหรือรับเข้ามาเป็นเกณฑ์ในการจัดลำดับสินค้า ขณะที่ LIFO จะเรียงในทิศทางตรงกันข้าม

ตัวอย่างเช่น หากสินค้าแบบเดียวกันเข้าคลังสัปดาห์ละ 1 Lot:

• Lot A เข้าอาทิตย์แรก
• Lot B เข้าอาทิตย์ที่สอง
• Lot C เข้าอาทิตย์ที่สาม

หากไม่มีข้อกำหนดอื่นที่สำคัญกว่า การหยิบ A → B → C ช่วยลดโอกาสที่ Lot เก่าจะถูกทิ้งค้างอยู่ท้ายคลังเป็นเวลานาน

สรุป : สินค้าไม่มี Expiry ไม่ได้หมายความว่าไม่ต้องบริหารอายุ Stock การใช้ FIFO ยังช่วยเรื่อง Stock Rotation ได้

Case 4 : สินค้าที่จัดเก็บแบบลึกหรือวางซ้อน — LIFO อาจเกิดจากรูปแบบการเข้าถึงสินค้า

สินค้าบางประเภทมีความทนทาน ไม่ได้มีวันหมดอายุเป็นปัจจัยหลัก และถูกจัดเก็บในระบบที่สินค้าที่นำเข้าใหม่อยู่ใกล้จุดหยิบมากกว่าสินค้าเดิม ในกรณีนี้ Operation อาจทำงานแบบ LIFO

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือระบบ Drive-in Rack ซึ่งรถยกเข้าและออกจากด้านเดียว MHI ระบุว่า Drive-in Rack มักถูกใช้กับระบบ Last-In, First-Out ขณะที่ Pallet Flow หรือ Carton Flow ซึ่งโหลดจากด้านหนึ่งและหยิบจากอีกด้านรองรับรูปแบบ First-In, First-Out ได้ดีกว่า

อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าสินค้าที่วางซ้อนทุกชนิดควรใช้ LIFO เพราะยังต้องพิจารณาอายุสินค้า ลักษณะ Pallet ความถี่ในการหยิบ ความปลอดภัย และระบบ Rack จริงด้วย

สรุป : LIFO ควรเกิดจากความเหมาะสมของสินค้าและ Storage System ไม่ใช่เลือกเพียงเพราะสะดวกในการหยิบ

Case 5 : E-commerce หลาย SKU — ทั้งคลังไม่จำเป็นต้องใช้กฎเดียวกัน

คลัง E-commerce อาจมีสินค้าหลายร้อยหรือหลายพัน SKU และสินค้าแต่ละ Category อาจมีเงื่อนไขแตกต่างกัน เช่น สินค้าทั่วไป สินค้ามีอายุ หรือสินค้าที่ต้องควบคุม Lot ดังนั้นการกำหนด FIFO หรือ FEFO แบบเดียวกับทุก SKU อาจไม่เหมาะกับ Operation จริง

ระบบ Warehouse Management สามารถใช้ Picking Rules หรือ Strategies ที่แตกต่างกันตามเงื่อนไขของสินค้าได้ ตัวอย่างเช่น Oracle WMS รองรับการกำหนดกฎตาม Item หรือ Item Category และสามารถกำหนด FIFO/FEFO เป็นส่วนหนึ่งของ Picking Strategy ได้

ตัวอย่าง:

กลุ่ม A — สินค้าทั่วไป → FIFO
กลุ่ม B — สินค้ามี Expiry → FEFO
กลุ่ม C — สินค้าจัดเก็บเฉพาะรูปแบบ → กำหนดกฎตาม Operation จริง

สรุป : คลังหลาย SKU ไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่าง FIFO, LIFO หรือ FEFO เพียงระบบเดียว แต่สามารถกำหนดวิธีหมุนสินค้าให้เหมาะกับแต่ละ Category ได้

ทำ FIFO หรือ FEFO จริง ต้องจัด Layout คลังอย่างไร?

ต่อให้กำหนด FIFO หรือ FEFO ในระบบถูกต้อง แต่ถ้า Lot ใหม่ขวาง Lot เก่า พาเลทที่ควรหยิบก่อนอยู่ด้านใน หรือป้ายสินค้าอ่านไม่ได้ พนักงานก็อาจไม่สามารถทำตามกฎได้จริง Layout จึงไม่ใช่เพียงเรื่องการใช้พื้นที่ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการควบคุมลำดับสินค้า

7 ปัญหาที่ทำ FIFO/FEFO แล้วหน้างานยังหยิบผิด

หลายคลังกำหนดกฎไว้ถูกต้อง แต่ผลลัพธ์ยังไม่เป็นไปตาม FIFO หรือ FEFO เพราะข้อมูล ตำแหน่งจัดเก็บ และพฤติกรรมการหยิบไม่สอดคล้องกัน ปัญหาที่ควรตรวจมีดังนี้

ปัญหาด้านข้อมูลและป้ายสินค้า

1. ป้าย Lot หรือ Expiry อ่านไม่ชัด

เมื่อป้ายหลุด ซีด หันผิดด้าน หรือใช้รูปแบบไม่เหมือนกัน พนักงานต้องเดาข้อมูลจากตำแหน่งสินค้า ทำให้หยิบผิด Lot ได้ง่าย ควรกำหนดตำแหน่งติดป้าย ขนาดตัวอักษร และรูปแบบวันที่ให้เหมือนกัน พร้อมเปลี่ยนป้ายทันทีเมื่ออ่านไม่ได้

2. ข้อมูลในระบบไม่ตรงกับสินค้าจริง

หากระบบระบุ Lot A แต่พาเลทใน Location เป็น Lot B Picking Rule จะให้คำแนะนำผิดตั้งแต่ต้น ควรตรวจข้อมูลก่อน Put-away และมีขั้นตอนแก้ไขที่ชัดเจนเมื่อพบสินค้าจริงไม่ตรงกับระบบ ไม่ควรย้ายพาเลทไปตำแหน่งใหม่โดยไม่บันทึก

3. หลาย Lot ปะปนใน Location เดียว

การวางหลาย Lot รวมกันโดยไม่มีตำแหน่งย่อยทำให้ตรวจจำนวนและเลือก Lot ได้ยาก โดยเฉพาะสินค้าที่กล่องเหมือนกัน ควรแยก Lot เป็นคนละ Location หรือใช้ป้ายแบ่งพื้นที่ที่เห็นชัด พร้อมห้ามเติมสินค้าใหม่ทับแนวของ Lot ที่ต้องออกก่อน

ปัญหาด้าน Layout และการเข้าถึงสินค้า

4. Lot ใหม่วางขวาง Lot เก่า

ปัญหานี้ทำให้ FIFO ใช้ไม่ได้จริง เพราะพนักงานต้องย้ายพาเลทใหม่ออกก่อนจึงจะเข้าถึงพาเลทเก่า เมื่อมีเวลาจำกัดจึงมักหยิบของที่อยู่ด้านหน้าแทน วิธีแก้คือวางแผน Slot และด้านรับ–จ่ายของ Rack ให้ตรงกับทิศทางการหมุนสินค้า

5. ระบบกำหนดถูก แต่ Layout ไม่รองรับ

บางพื้นที่กำหนด FEFO ได้ในระบบ แต่ Lot ที่หมดอายุก่อนอยู่ในตำแหน่งที่รถยกเข้าไม่ถึง หรือถูกสินค้าอื่นบังไว้ กรณีนี้ควรแก้ที่ Layout ตำแหน่งจัดเก็บ หรือวิธีเติมสินค้า ไม่ควรคาดหวังให้พนักงานแก้ปัญหาเฉพาะหน้าทุกครั้ง

ปัญหาด้านการหยิบและตรวจสอบก่อนจ่าย

6. พนักงานหยิบพาเลทที่อยู่ใกล้ที่สุด

หากใบงานไม่ระบุ Lot หรือ Location ชัด พนักงานมักเลือกสินค้าที่หยิบเร็วที่สุด แม้ไม่ใช่ Lot ที่ควรออกก่อน ควรให้คำสั่งหยิบระบุข้อมูลครบ และฝึกให้หยุดตรวจเมื่อของจริงไม่ตรงกับรายการ แทนการเลือกพาเลทอื่นเอง

7. ไม่มีจุดตรวจ Lot ก่อน Dispatch

เมื่อไม่มีผู้ตรวจยืนยันก่อนจ่าย ความผิดพลาดจาก Picking จะถูกส่งต่อถึงลูกค้าทันที ควรกำหนดจุดตรวจ Item, Lot, จำนวน และเงื่อนไข Expiry ก่อนปิดพาเลทหรือโหลดขึ้นรถ พร้อมบันทึกผู้ตรวจเพื่อให้ติดตามย้อนหลังได้

ต้องมี WMS ถึงจะทำ FIFO หรือ FEFO ได้ไหม?

ไม่จำเป็นเสมอไป คลังขนาดเล็กที่มีจำนวน SKU และ Lot ไม่มากสามารถเริ่มทำ FIFO หรือ FEFO ด้วยป้าย Lot วันที่รับเข้า วันหมดอายุ แผนผัง Location และขั้นตอนตรวจสอบที่ชัดเจนได้ อาจใช้ตารางควบคุมเพื่อบันทึกรับ–จ่ายสินค้า แต่ต้องกำหนดผู้รับผิดชอบและอัปเดตข้อมูลทุกครั้งที่มีการเคลื่อนย้าย

เมื่อจำนวน SKU, Lot, Location และรายการรับ–จ่ายเพิ่มขึ้น การควบคุมด้วยเอกสารหรือไฟล์แยกหลายชุดจะเริ่มตรวจสอบยาก ระบบ WMS สามารถช่วยจัดเก็บข้อมูล Lot, Expiry และ Location รวมถึงกำหนด Picking Rule ให้เหมาะกับสินค้าแต่ละ Category ได้

อย่างไรก็ตาม WMS ไม่สามารถแก้ทุกปัญหาได้ หากสินค้าอยู่ผิดตำแหน่ง ป้ายอ่านไม่ได้ หรือ Rack ทำให้เข้าถึง Lot ที่ควรออกก่อนไม่ได้ ระบบอาจแนะนำถูกแต่พนักงานยังทำตามไม่ได้ จึงควรปรับข้อมูล ขั้นตอน และ Layout ไปพร้อมกัน

สรุป FIFO, LIFO หรือ FEFO เลือกแบบไหนดี?

Q&A คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ FIFO, LIFO และ FEFO

FIFO คืออะไร?

FIFO กับ FEFO ต่างกันอย่างไร?

FIFO กับ LIFO ต่างกันอย่างไร?

FEFO เหมาะกับสินค้าอะไร?

LIFO เหมาะกับสินค้าอะไร?

คลังหนึ่งแห่งใช้ทั้ง FIFO และ FEFO ได้ไหม?

การทำ FIFO หรือ FEFO ต้องจัด Layout อย่างไร?

โกดังเก็บของ เก็บสินค้า ให้เช่าในราคาถูก ราคารวมภาษีทุกอย่าง ทำให้สามารถลดต้นทุนของลูกค้าได้
ที่สำคัญโกดังให้เช่า ตั้งอยู่ในทำเลทอง

หรือสนใจสอบถาม 

Hotline : 089-768-5205 / 063-829-6219  Telephone : 0-2394-5409

LINE ID : @bkkwarehouse
https://lin.ee/5CuTpWq